Wat is usability?

Definitie: Usability, in het Nederlands gebruiksvriendelijkheid of bruikbaarheid, is de mate waarin gebruikers een product, website of applicatie effectief, efficiënt en met tevredenheid kunnen gebruiken om hun doel te bereiken. Het gaat niet om hoe iets eruitziet, maar om hoe makkelijk iemand zonder hulp zijn taak afrondt.

In het kort

• Jakob Nielsen beschrijft usability met vijf kenmerken: leerbaarheid, efficiëntie, onthoudbaarheid, fouten en tevredenheid.
• De internationale norm ISO 9241-11 definieert usability als effectiviteit, efficiëntie en tevredenheid in een bepaalde gebruikscontext.
• Met een usability test laat je echte gebruikers taken uitvoeren en kijk je waar ze vastlopen.
• Volgens onderzoek dat Guru99 aanhaalt, vinden ongeveer vijf testers al zo’n 80% van de usabilityproblemen.

Wat is usability?

Usability beantwoordt een eenvoudige vraag: kan iemand doen waarvoor hij komt, zonder te zoeken, te twijfelen of fouten te maken? Een applicatie met goede usability voelt vanzelfsprekend. Je ziet waar je moet klikken, je begrijpt wat een knop doet en je weet wanneer je klaar bent.

Volgens Unic gaat usability over een eenvoudige, intuïtieve en snelle bediening voor alle gebruikers, en over de vraag of een product past bij het doel waarvoor het wordt gebruikt. Slechte usability merk je meestal pas als je erover struikelt: een formulier dat je invoer kwijtraakt, een melding die niets uitlegt, of een menu waarin je de belangrijkste functie niet terugvindt.

Usability is iets anders dan user experience (UX), die breder is en ook gevoel en verwachtingen omvat. Goede usability is een voorwaarde voor een goede UX.

De vijf kenmerken van usability volgens Nielsen

Unic noemt deze vijf principes van Nielsen als basis om usability te beoordelen.

Waarom is usability belangrijk?

Volgens Unic haken gebruikers bij slechte usability af en gaan ze naar een concurrent, terwijl ze bij goede usability langer blijven en vinden wat ze zoeken. Bij interne software is het effect anders, maar net zo groot. Medewerkers kunnen niet weglopen, maar ze gaan om het systeem heen werken: met eigen lijstjes, telefoontjes en mails. Dan ontbreken gegevens en raakt het overzicht weg waar de software voor bedoeld was.

Guru99 wijst erop dat veel applicaties na de lancering mislukken omdat gebruikers niet weten waar ze moeten klikken, welke pagina ze nodig hebben of wat een icoon betekent. Hoe eerder je zulke problemen vindt, hoe goedkoper het is om ze op te lossen.

Wat is een usability test?

Een usability test is een onderzoek waarin echte gebruikers, of mensen uit de doelgroep, een product gebruiken terwijl iemand meekijkt. Volgens QuestionPro heeft een test drie kernelementen: een begeleider, realistische taken en representatieve deelnemers.

Een eenvoudige test verloopt zo:

1. Bepaal de belangrijkste taken, bijvoorbeeld “vraag een offerte aan” of “wijzig de planning van morgen”.
2. Zoek een paar deelnemers die lijken op de echte gebruikers.
3. Geef de taak, niet de oplossing. QuestionPro adviseert om open, niet-leidende vragen te stellen en niet uit te leggen hoe het product werkt.
4. Kijk en luister. Vraag deelnemers hardop te denken. Noteer waar ze aarzelen, zoeken of iets verkeerd doen.
5. Bundel de bevindingen en bepaal welke problemen het vaakst voorkomen en het meest hinderen.
6. Verbeter en test opnieuw.

The Product Folks geeft het voorbeeld van een webwinkel waarin deelnemers een aankoop doen terwijl een begeleider meekijkt. De observaties laten problemen zien in het betaalformulier, de betaalopties en de bevestigingsknop.

Welke soorten usability tests zijn er?

Daarnaast noemt The Product Folks methoden als card sorting, tree testing, first click testing, A/B-testen en enquêtes. Testen kan volgens QuestionPro al met wireframes of prototypes, vóór de lancering en daarna.

Hoeveel testers heb je nodig?

Guru99 verwijst naar onderzoek van Virzi uit 1992 en van Nielsen en Landauer uit 1993, waaruit blijkt dat ongeveer vijf gebruikers zo’n 80% van de usabilityproblemen vinden. Daarna levert elke extra tester steeds minder nieuwe inzichten op. Het is daarom vaak slimmer om drie keer met vijf mensen te testen, met verbeteringen ertussen, dan één keer met vijftien.

Hoe meet je usability?

Guru99 noemt een aantal maatstaven:

• Taaksucces: welk deel van de deelnemers rondt de taak af?
• Tijd per taak: hoe lang duurt het?
• Foutpercentage: hoe vaak gaat er iets mis?
• Tevredenheid: bijvoorbeeld gemeten met de System Usability Scale (SUS), een korte vaste vragenlijst.

Wat betekent dit voor jouw project?

Bij een nieuw idee stel ik eerst de vraag wie het gaat gebruiken en welke taak die persoon als eerste moet kunnen afronden. Dat is in feite de kern van usability. Bij de calculators van Capaciteitberekenen.nl, met berekeningen voor onder meer olie- en vetafscheiders en infiltratie, is de bouwles: maak de invoer begrijpelijk en de uitkomst bruikbaar. Leg vast welke aannames gelden en wat een gebruiker met het resultaat kan doen.

Vraag? Werkt je team met een systeem waar iedereen omheen werkt, of wil je een nieuwe tool die direct duidelijk is? Stuur me voor wie het is, wat er nu gebeurt en wat de eerste versie moet oplossen. Dan bepalen we samen de logische eerste stap.

Veelgestelde vragen over usability

Wat is usability?

Usability is de mate waarin gebruikers een product of applicatie effectief, efficiënt en met tevredenheid kunnen gebruiken om hun doel te bereiken. In het Nederlands spreekt men ook van gebruiksvriendelijkheid of bruikbaarheid.

Wat is een usability test?

Een usability test is een onderzoek waarin gebruikers realistische taken uitvoeren met een product terwijl een begeleider observeert. Zo wordt zichtbaar waar gebruikers vastlopen, twijfelen of fouten maken.

Wat is het verschil tussen usability en UX?

Usability gaat over het gebruik zelf: lukt een taak, hoe snel en met hoeveel fouten. UX is breder en omvat de hele ervaring met een product, inclusief verwachtingen en gevoel.

Verwante termen

Wireframe · Mockup · Klikbaar prototype · Prototype · European Accessibility Act · Dashboard